سرزمین مهر؛ از وقفهای دیرین تا نیکوکاریهای نوین در تبریز
به گزارش تبریزگویا، تبریز، شهری که نه تنها در تاریخ ایران جایگاه والایی دارد، بلکه سرشار از ارزشهای انسانی و روحیه همدلی است، همواره به عنوان نمادی از نیکوکاری و انساندوستی شناخته شده است. در این شهر، جایی که آسمانش بر فراز کوچه و کنارهای شهر با خاطرات هزاران ساله از همبستگی و فداکاری نقش بسته است، فعالیتهای خیریه از دیرباز در بطن جامعه جاری بوده و همچون شعلهای فروزان، مسیر زندگی نیازمندان را روشن کرده است.
ریشههای دیرین نیکوکاری در تبریز
آغازهای سنتی و ارزشهای دینی
در دیار تبریز، از زمانهای بسیار دور، مردمانی که به ایمان و اخلاق متعالی ایمان داشتند، با وقف اموال و اختصاص منابع خود به نیازمندان، گواهی از عشق بیدریغ به همنوع ارائه دادهاند. این اعمال نیکوکاری که در قالب وقفهای معنوی و کمکهای مالی انجام میشد، نه تنها به تأمین نیازهای اولیه بشر کمک میکرد، بلکه پلی از مهر و دوستی میان مردم ایجاد مینمود که امروز نیز همچنان در دل تاریخ ماندگار است.
تأسیس نخستین نهادهای خیریه
در سال ۱۲۹۵ شمسی (مطابق با ۱۳۳۵ قمری)، نخستین مؤسسه خیریه رسمی به نام «دارالعجزه تبریز» به رهبری جمعی از خیرین باوفا تأسیس شد. این نهاد مقدس، گامی بزرگ در مسیر سازماندهی فعالیتهای نیکوکاری برداشت و زمینهساز تکوین چارچوبی منظم برای حمایت از کودکان بیسرپرست، بیماران روانی و افراد آسیبپذیر جامعه شد. آن روزها، آوای همدلی و وفاداری به اصول انسانی، در کوچه پسکوچههای تبریز طنینانداز بود.
شکوفایی خیریه در دوران قاجار و پهلوی
عصر قاجار: شکوفایی همبستگی و ساختار اجتماعی
در دوران قاجار، تبریز شاهد گسترش قابلتوجه فعالیتهای خیریه بود؛ زمانی که خیرین شهر با تکیه بر ایمان و ارزشهای دینی، اقدام به احداث مدارس، بیمارستانها، حمامهای عمومی و مراکز درمانی کردند. آن اقدامات، همزمان با تأمین نیازهای فوری مردم، بذرهای توسعه فرهنگی و اجتماعی را در دل جامعه میکاشت و حس همبستگی میان اقشار مختلف را به اوج خود رساند.
دوره پهلوی: نوآوری در نیکوکاری و تحول ساختاری
با فرا رسیدن دوران پهلوی، تحولات اجتماعی و اداری چشمگیری رخ داد که زمینههای جدیدی برای فعالیتهای خیریه فراهم آورد. خیرین تبریزی در این دوره با اختصاص بخشی از داراییهای خود به پروژههای عظیم مدرسهسازی، بیمارستانسازی و کتابخانهسازی، نه تنها زیرساختهای فرهنگی و درمانی را مستحکم کردند، بلکه نمونههای بینظیری از ایثارگری و انساندوستی به جا گذاشتند که تا به امروز نیز الهامبخش نسلهای بعدی است.
شخصیتهای برجسته نیکوکاری در تاریخ تبریز
خانواده مردانی آذر: نمادی از فداکاری و عشق به جامعه
در میان شاهکارهای انسانی تاریخ تبریز، خانواده مردانی آذر به عنوان نمادی از تعهد و عشق به انسانیت شناخته میشود.
- کریم مردانی آذر، متولد ۱۳۱۳، به همراه برادرانش علی و غلامرضا، نقش بسزایی در احداث مدارس و مراکز درمانی داشتند؛
- غلامرضا مردانی آذر، که به عنوان مدرسهساز برجستهای شناخته میشد، با ایثار و فداکاری بینظیر خود همواره به عنوان الگوی ارزشمند باقی مانده است.
- علی مردانی آذر، که در جریان بازدید از پروژهای بزرگ، جان باخت و یاد و خاطره او به عنوان نمادی از تعهد و قربانیگری در دل تاریخ ماند.
دیگر شخصیتهای برجسته
علاوه بر خانواده مردانی آذر، خیرین دیگری همچون حاج علیاکبر صالحی، حاج محمدتقی جعفری و حاج رسول خیامی با اختصاص منابع خود به ساخت مدارس، بیمارستانها و کتابخانههای عمومی، در صفوف نیکوکاران تبریز جایگاه والایی به دست آوردهاند. این افراد، با نگرشی عمیق نسبت به وظیفه اجتماعی، ثمرهای از عشق و همبستگی را در ساختار جامعه به ارمغان آوردند که همچنان در دل تاریخ این شهر زنده است.
خیرین معاصر
در عصر حاضر نیز، خیرین فردی و گروهی در تبریز با استفاده از فناوریهای نوین و روشهای مدیریت مدرن، پروژههای خیریه را در سطح گستردهای به اجرا درآوردهاند. در شرایط بحرانی همچون زلزلهها و همهگیری ویروس کرونا، این خیرین با سرمایهگذاری معنوی و مالی، موجی از حمایت و همبستگی اجتماعی را به راه انداختهاند.
مؤسسات و نهادهای خیریه: از سنت تا مدرنیته
مؤسسات تاریخی
- دارالعجزه تبریز: نخستین مؤسسه خیریه رسمی که در سال ۱۲۹۵ شمسی تأسیس شد و به عنوان پایه و اساس نیکوکاری مدون در تبریز شناخته میشود.
- مجمع خیریه تبریز: تأسیس شده در سال ۱۳۲۳، این نهاد با جمعآوری تبرعات مردمی، پروژههای آموزشی و درمانی متعددی را در شهر به ثمر رساند.
- مؤسسه خیریه حمایت از مستمندان تبریز: از سال ۱۳۵۲ به فعالیت پرداخته و با ساماندهی گروههای گدایان و توانمندسازی افراد آسیبپذیر، نمونهای از سازماندهی نیکوکاری در سطح شهری شده است.
مؤسسات معاصر و تخصصی
با گذر زمان و تغییر نیازهای جامعه، مؤسسات خیریه در تبریز تنوع یافته و به حوزههای تخصصی نیز گسترش یافتهاند:
- انجمن خیریه پژواک، انجمن خیریه اوتیسم دنیای مهربان تبریز و ستاد دیه آذربایجان شرقی از جمله نهادهایی هستند که با رویکردهای نوین، خدمات حمایتی و آموزشی را به اجرا درآوردهاند.
- انجمن خیریه نوبر تبریز، خیریه مهر رحمت معین، مؤسسه خیریه نابینایان بصیر و مرکز خیریه امام رضا (ع) با تأمین منابع مالی و معنوی، نقش بسزایی در بهبود شرایط زندگی اقشار آسیبپذیر جامعه داشتهاند.
- سایر نهادهایی نظیر انجمن خیرین کتابخانهساز آذربایجان شرقی، انجمن خیرین مسکنساز آذربایجان شرقی، انجمن دیابت آذربایجان شرقی و جامعه نابینایان آذربایجان شرقی نیز در راستای ارتقای فرهنگی، آموزشی و درمانی به فعالیت مشغول هستند.
دستاوردها، چالشها و افقهای پیش رو
دستاوردهای سرشار
فعالیتهای خیریه در تبریز دستاوردهایی فراتر از حمایتهای مالی ساده به ارمغان آوردهاند؛ از بهبود زیرساختهای آموزشی و درمانی گرفته تا ایجاد شبکههای اجتماعی مستحکم، این دستاوردها نشان از قدرت ارزشهای انسانی و همبستگی مردمی دارد. مؤسسات خیریه با ایجاد بسترهایی برای آموزش، درمان و توانمندسازی، نقش مهمی در کاهش شکافهای اجتماعی ایفا کردهاند.
چالشهای اساسی
با تمام دستاوردهای شکوهمند، چالشهایی نیز بر سر راه فعالیتهای خیریه وجود دارد؛ تأمین منابع مالی پایدار، هماهنگی میان نهادهای مختلف و استفاده بهینه از فناوریهای نوین از جمله مهمترین مسائل روزمره این حوزه به شمار میآیند.
افقهای روشن آینده
نگاهی به آینده نشان میدهد که با تقویت نقش نسل جوان، ادغام فعالیتهای خیریه با ساختارهای رسمی و بهرهگیری از نوآوریهای تکنولوژیک، مسیر نیکوکاری تبریز همواره در حال شکوفایی و توسعه خواهد بود. این افقهای نو، امید را در دل جامعه زنده نگه داشته و زمینههای جدیدی برای بهبود کیفیت زندگی افراد نیازمند فراهم میکند.
داستان نیکوکاری در تبریز، داستانی از عشق بیکران به همنوع و فداکاریهای بیدریغ در برابر مشکلات جامعه است. از نخستین وقفهای معنوی و تأسیس دارالعجزه تا ظهور مؤسسات معاصر و فعالیتهای تخصصی، تاریخ این شهر همواره سرشار از نور امید و همبستگی انسانی بوده است. امروز، همانگونه که دیوارهای قدیمی شهر با خاطرات هزاران ساله از ایثار و نیکوکاری سخن میگویند، روحیه انساندوستی و همکاری، همچنان چراغ راه جامعهای پایدارتر، عادلانهتر و پر مهر باقی مانده است.
گزارش از: اسرا درویشی